Ikonen

Moeder Gods

Maria draagt de Goddelijk kleur rood als bovenkleed. Maar omdat zij in de eerste plaats mens is, heeft haar onderkleed (direct op haar lichaam) de menselijk kleur blauw.

Op haar bovenkleed draagt zij altijd drie sterren. Deze sterren symboliseren de drie-eenheid. Zij zijn een teken van wijsheid en genade en een teken van reinheid en eeuwigdurende maagdelijkheid.

Op alle Moeder Gods ikonen staat de afkorting "MP OY": "Mèter Theou" (Grieks voor "Moeder Gods").

Christus

De ikoon van Christus staat in een Deësis altijd in het midden.

Op alle ikonen met een afbeelding van

Christus staat altijd de Griekse afkorting: "IC XC" (= Jezus Christus).

Johannes de Voorloper

Johannes de Doper, die in de orthodoxe kerk Johannes de Voorloper wordt genoemd, staat ook met zijn gezicht gericht naar Christus.

Daar waar Johannes geen deel uitmaakt van een Deësis-rij, wordt hij vaak gevleugeld (als Voorloper) afgebeeld, met een boekrol waarop een profetie staat of met het hoofd op een schaal.

Moeder Gods van de Tederheid

Ikoon van het type Elouesa. Deze ikoon wordt algemeen "De Vladimir" genoemd, naar de Russische provinciehoofdstad Vladimir, waar de ikoon in 1255 naar toe is gebracht.

De Moeder Gods houdt het Christuskind op haar rechterarm. Hij heeft zijn arm liefdevol om de hals van zijn moeder geslagen.
Kenmerkend voor deze ikoon is onder meer Christus' blote voetzool.

Moeder Gods van Pokrof

Het Russische woord "Pokrof" betekent zowel sluier als bescherming. Het Pokrof-feest, gevierd op 1 oktober, is de herdenking van een verschijning van de Moeder Gods te Konstantinopel in de tiende eeuw. Tijdens een nachtoffice verscheen de Moeder Gods, vergezeld van veel heiligen. In het midden van de kerk knielde zij neer en bad voor het altaar, nam haar omslagdoek van haar hoofd en strekte die uit over de mensen in de kerk. Alleen Andreas en Epifanos zagen de  ver-schijning, maar alle aan-wezigen voelden de genade van haar bescherming. Op deze ikoon staat Maria afgebeeld in orante-houding: de gebeds- houding met opgeheven armen.

Moeder Gods van het Teken

De Moeder Gods is in halve lijve afgebeeld, en heft haar handen in gebed omhoog (type orante). Voor haar borst is in een dubbele, met sterren bezaaide aureool de jeugdige Christus. De titel van de ikoon: "Moeder Gods van het Teken", verwijst naar de profetie van Jesaja (7: 14): "Daarom geeft de Heer u zelf een teken: zie de jonge vrouw is zwanger en zal een zoon ter wereld brengen en gij zult Hem de naam Immanuël geven".

De Aankondiging aan Zij die God baart

De Annunciatie is een belangrijke feestdag in de orthodoxe kerk. De voor-stelling is ontleend aan het Lucas-Evangelie in de bijbel en het Jacobus-Evangelie in de apocriefe boeken.Op deze ikoon zien we de verschijning van de aartsengel Gabriel aan Maria. Hij wendt zich tot haar en verkondigt de Goddelijke Boodschap:  "Weest niet bevreesd, Maria, want gij hebt genade gevon-den bij God. En zie, gij zult zwanger worden en een zoon baren, en gij zult hem de naam Jezus geven." (Lucas 1: 30,31). In haar hand houdt zij een spintol met rode draad. Maria werd uitverkoren om het voorhangsel te spinnen voor de tempel van de Heer. Op het moment dat Christus sterft scheurt dit voorhangsel in de tempel in tweeën. De Annunciatie wordt gevierd op 25 maart.

De Geboorte van Christus

Deze ikoon laat zich als een soort verhaal lezen. Tegelijkertijd zien we allerlei gebeurtenissen die te maken hebben met de komst van Christus op aarde. Op de ikoon zijn engelen en herders te zien en de drie wijzen.
Linksonder zitten twee vroedvrouwen die Christus wassen. Het bad heeft vaak de vorm van een doopfont, verwijzend naar de doop in de Jordaan, en de doop van alle gelovigen.

Rechtsonder de twijfelende Jozef en twee herders met schapen.

De twaalfjarige Jezus in de tempel.

"Jezus Christus, lerende aan de Schriftgeleerden".

Lucas vertelt hoe de twaalfjarige Jezus met zijn ouders naar Jeruzalem trok om daar het paasfeest te vieren. Toen zijn ouders na het feest terugkeerden merkten zij eerst niet dat Jezus achtergebleven was om in discussie te treden met de schriftgeleerden.

Jezus antwoordt zijn ouders: "Waarom hebt gij mij gezocht; wist gij niet dat ik bezig was met de dingen van mijn Vader?" Binnen het kerkelijk jaar behoort deze ikoon tot de feestafbeel-dingen van "MidPinksteren", dat op een woensdag tussen Pasen en Pinksteren wordt gevierd.

De Heilige Engelbewaarder

De Engelbewaarder, of Beschermengel, is volgens Karin Braamhorst in de Ikonen Lexicon, een engel uit de derde (laagste) triade van de egelenkoren van Dionysius de Areopagiet. Deze 'gewone' engelen hebben een beschermende taak. De kerkvaders hebben verondersteld dat aan ieder mens een beschermengel wordt toegewezen.
Deze overtuiging is gebaseerd op teksten in het Oude Testament: "Zie, Ik zend mijn engel voor u uit om u onderweg te beschermen en u te brengen naar de plaats die Ik heb vastgesteld." (Exodus 23:20) en in het Nieuwe Testament: "Zijn engelen zal Hij over u bevelen, en zij zullen u op handen dragen, opdat gij aan geen steen uw voet zoudt stoten." (Matteus 4:6). De beschermengel verschijnt pas vanaf de zeventiende eeuw op ikonen. Op Russische ikonen staat een bescherm-engel vaak op de rand (polje) van de huisikoon, samen met de heiligen wier namen de gezinsleden dragen. Gewoonlijk is hij afgebeeld in een wit kleed (himation) en met zwarte laarzen. Vaak houdt hij de rechterarm om een groot kruis, met in de rechterhand een lans en een spons. In de linkerhand een zwaard met de punt naar beneden.

Noli Me Tangere

"Raak mij niet aan". Volgens Johannes 20: 16-17.

Op Paasochtend ging Maria van Magdala naar het graf van Jezus en vond het leeg.

Terwijl zij weende zag zij in de tuin een man, waarvan zij dacht dat het de hovenier was. Maria van Magdala zeide tot hem: "Rabboeni!", dat wil zeggen: "Meester!". Jezus zeide tot haar: "Houd mij niet vast".

Sint Joris en de Draak

Het legendarische verhaal over Joris die de draak verslaat luidt volgens één van de versies: "De stad Sirene in Libië wordt geplaagd door een draak. De bevolking is doodsbang en probeert het ondier elke dag tevreden te stellen door één van de jonge meisjes te offeren. Door het lot wordt uiteindelijk de koningsdochter aangewezen. Dan verschijnt Joris, een Romeins officier, die het dier verslaat. Joris doodt de draak, die daarna verdronken wordt. Het meisje is gered. Joris leidt het halfdode dier de stad in. Bij het zien hiervan bekeert de hele bevolking zich tot het christelijk geloof. Joris zou oorspronkelijk een geëerd soldaat van Keizer Diocletianus zijn geweest die hem al snel tot een hoge rang bevorderde. Toen de Keizer de Christenen ging vervolgen wilde Joris hem niet meer dienen en legde alle onderscheidingen af. Hij kwam openlijk voor zijn geloof uit en wees de Keizer terecht. Dit kostte hem zijn leven. Het klaarkomen met de wereld van goed en kwaad heeft vaak met strijd te maken. Ook het goede (gesymboliseerd door het witte paard) wordt door Joris, door middel van de teugels, in de hand gehouden. Met zijn andere hand vecht hij tegen het kwaad. Hij gaat er niet voor op de vlucht. De kracht, de onbevreesdheid en de rust ontvangt hij van boven. De zegenende hand in de rechterbovenhoek staat daar borg voor. De ikoon is letterlijk te klein om dit te bevatten. Grenzen worden overschreden.

Het wonder van de Heilige aartsengel Michaël te Chonae

Een aan Michaël gewijde kerk te Chonae werd verzorgd en in stand gehouden door de priester Archippos.Heidenen wilden de kerk verwoesten en verlegden daartoe de bedding van een in de bergen ontspringende rivier.

Archippos smeekte God om het heiligdom voor de watermassa te bewaren. Toen verscheen de aartsengel Michaël en stootte zijn staf in de grond, waardoor er een gat in de bodem ontstond, en deze de stroom opzoog.

De Heilige Nikolaas

Nikolaas wordt vereerd als een heilige, maar er zijn meerdere, in ieder geval twee, bisschoppen van Myra geweest met dezelfde naam, die als één en dezelfde figuur worden weergegeven.

Deze ikoon is van de eerste Nikolaas die in 325 zou hebben deelgenomen aan het eerste oecumenisch concilie van Nicea, waar een hevige discussie aan de gang was over de leer van de drie-eenheid. Nikolaas was fel voorstander van de leer van de drie-eenheid en Arius tegen-stander. Toen Arius een stelling verdedigde die voor velen als ketters klonk sprong Nikolaas op, greep zijn mijter, sloeg Arius hiermee om de oren en riep: "Jij goddeloze ketter, dit is het juiste antwoord voor jou". Een bisschop mag veel, maar niet op de vuist gaan met een ander, en al helemaal niet tijdens het concilie. Hij werd daarop in de gevangenis geworpen en verloor zijn bisschoppelijke waardigheid. Drie dagen en drie nachten zat Nikolaas in de krochten van het paleis opgesloten. Op de derde nacht zwaaide de deur in stilte open en stonden Jezus en Maria voor hem. Jezus overhandigde hem het evangelieboek met de woorden: "Ga naar boven en verkondig vanaf heden mijn waarheid". Maria hing hem vervolgens zijn bisschoppelijke stola weer om. Arius en zijn aanhang werden als ketters veroordeeld. Deze scene wordt weergegeven op deze ikoon, waar Christus en de Moeder Gods in de beide bovenhoeken met evangelieboeken en stola zijn geschilderd.

Vitae-ikoon van de Heilige Nikolaas, Bisschop van Myra, kerkvorst en wonderdoener

Een vitae-ikoon is een ikoon waar in het midden de persoon, en rondom deze centrale figuur allemaal scènes uit zijn leven worden afgebeeld. Links boven de geboorte of jeugdjaren en rechtsonder het overlijden of scènes die daarmee te maken hebben.

Op 6 december viert de christelijke kerk het feest van Nikolaas, de wonderdoener.

Nikolaas wordt vereerd als één heilige, maar er zijn meerdere, in ieder geval twee, bisschoppen van Myra geweest met dezelfde naam, die als één en dezelfde worden weergegeven. Op deze vitae-ikoon worden de volgende scènes weergegeven

1. De eerste schoolgang van Nikolaas.

2. Nikolaas verschijnt keizer Constantijn in een droom.

3.De redding van de jongen Dimitri uit de Dnjepr.

4. De gift van de drie buidels goud aan de drie huwbare meisjes.

5. Nikolaas smeekt God om hulp, en de storm op de zee ging liggen.

6. Nikolaas voorkomt de executie van de drie onschuldige inwoners van Myra.

7. Nikolaas brengt de ontvoerde Basilius terug naar de overbezorgde ouders.

8. Het overbrengen van zijn relieken naar Bari.

Het laatste avondmaal

Aan een ronde tafel zitten de apostelen in gesprek. Jezus heeft verteld dat één van hen Hem zal verraden. De jonge Johannes vlijt zijn hoofd, diep aangegrepen, aan de borst van zijn Meester.

Petrus  maakt een ontkennend gebaar. Judas buigt zich over de tafel heen om zijn brood in de kelk te dopen.

De Kruisiging

De kruisdood van Christus wordt herdacht op Goede Vrijdag. Links van de gekruisigde Christus staan Maria Magdalena en de Moeder Gods. Rechts staan Johannes de Evangelist en de honderdman Longinius, hoofd van de wacht. Op de achtergrond de stadsmuur van Jeruzalem. Het kruis is geplaatst op de berg Golgotha, op de schedelplaats, waar volgens sommige legenden Adam begraven lag. In de spelonk is zijn schedel afgebeeld. Met het bloed dat uit de voeten van Adam komt, wordt Adam, en met hem alle gestorvenen gedoopt, en delen mee in de kruisdood van Christus.

Tekst links: De Kruisiging
Tekst rechts: Heer Jezus Christus God
In dwarsbalkje: De Koning der Eer / Glorie
Verder op de Ikoon: Moeder Gods en de Heilige Johannes de Theoloog

De Nederdaling ter Helle / Anastasis

Deze voorstelling is  o.a. gebaseerd op het apocriefe boek van Nicodemus. Meer dan de ikoon van de vrouwen bij het lege graf is de Nederdaling ter Helle bij uitstek de ikoon van Pasen; het belangrijkste feest van de orthodoxe kerk. Christus is na zijn dood afgedaald in de hel. Hij vertrapt de poorten van de hel onder zijn voeten. Christus grijpt Adam en Eva bij de pols en trekt hen uit het graf omhoog. Achter Adam staan onder meer de oud testamentische koningen David en Salomon en Johannes de Voorloper (de Doper). Achter Eva: Mozes, Abel en andere rechtvaardigen. Anastasis is een Griekse naam: d.w.z. omhooggaan na een afdaling, ontwaken uit de slaap.

De Mirredragende Vrouwen

Volgens Marcus: "En toen de sabbat voorbij was kochten Maria van Magdala en Maria (de moeder) van Jakobus en Salomé specerijen om hem te gaan zalven."

Rechts zit een in het wit geklede engel met een bodestaf op de steen, waarmee het graf was afgesloten. Hij wijst de drie vrouwen op het lege graf.

De overtuiging van Thomas

Johannes 20: 24-29. De verschijning aan Thomas. Jezus kwam, terwijl de deuren gesloten waren. Thomas legt zijn vinger in de zijdewond van Christus en is overtuigd van diens opstanding.

Johannes de Theoloog

De engel op de schouder fluistert Johannes het woord Gods in. Johannes maakt met zijn vingers een zwijgend gebaar. Zwijgend kun je naar Gods woord luisteren.

Johannes de Evangelist op het eiland Patmos

Johannes zit in een grot op het eiland Patmos, luistert naar Gods stem, en dicteert zijn schrijver Pokhor.

De tekst die Pokhor opschrijft zijn de eerste regels uit het Johannesevangelie: "In den beginne was het Woord, en het Woord was bij God, en het Woord was God...".

De Evangelist Lucas

Volgens een zesde-eeuwse legende was de evangelist Lucas de eerste ikoonschilder.

Aangenomen werd dat hij een portret van Maria met Christus op haar arm schilderde. Een gebeurtenis die vanaf de middeleeuwen in het Oosten regelmatig zou worden afgebeeld en vanaf de vijftiende eeuw ook in het westen is overgenomen.

Het is mogelijk dat deze legende ontstaan is onder invloed van de mening dat Lucas een goed "beeld" van Maria " geschreven" had. In het Grieks, zoals in veel andere talen, kan het werkwoord "schrijven" ook "schilderen" betekenen. Soms wordt er op gewezen dat Lucas, als arts, bekend was met scheikunde en dus kleuren kon maken.

De Heilige Panteleimon

Panteleimon was arts en behoorde tot de heilige anagyroi (de onbezoldigden) omdat hij gedurende zijn gehele leven zieken en bezetenen genas zonder daarvoor iets terug te vragen of zelfs vrijwillige gaven aan te nemen. Als symbool voor zijn arts-zijn houdt hij een medicijnkistje en een scalpel in zijn handen. Hij werd vanwege zijn geloofstrouw terechtgesteld.

Bron: